Esports Việt Nam: Cuộc chiến giữa dữ liệu và tiếng nói

Esports Việt Nam: Cuộc chiến giữa dữ liệu và tiếng nói

Mở đầu

Trong ba trận gần nhất tôi theo dõi ở một giải esports nội địa, có một chi tiết khiến tôi không thể rời mắt khỏi màn hình. Đội bị đánh giá yếu hơn liên tục thắng ở giai đoạn đầu trận rồi để thua ngược trong giao tranh tổng ở phút hai mươi lăm. Phòng chat gọi đó là tâm lý yếu. Tôi mở lại băng ghi hình, tua chậm từng pha, và nhìn thấy một câu chuyện khác hẳn: đội yếu hơn thắng đường đầu nhờ liên tục đổi hướng đẩy lính sang cánh trái, còn đội mạnh hơn đã chủ động bỏ ba trụ ngoài để dồn tài nguyên cho hai người chơi chủ lực. Đến phút hai mươi lăm, khoảng cách trang bị giữa hai đội đã đảo chiều. Không ai trong phòng chat nhắc đến điều đó, bởi không ai nhìn vào bảng chỉ số.

Tôi ghi lại bốn mươi bảy bình luận mổ xẻ trận đấu trong một đêm. Hôm sau, đối chiếu với dữ liệu trận, tôi nhận ra hơn chín phần mười nhận định không có một mốc dữ liệu nào đứng sau. Người ta bàn về bản lĩnh, phong độ và cái duyên, trong khi thứ duy nhất thay đổi cục diện lại là một quyết định đổi tài nguyên có thể đo đếm được. Sân vận động rộng nhất không phải là nơi đông người, mà là nơi người ta chịu lắng nghe. Trong phòng chat đêm đó, chẳng ai chịu lắng nghe dữ liệu cả.

Bối cảnh: Một nền phân tích lớn nhanh hơn nền dữ liệu

Esports Việt Nam đã đi một chặng đường dài trong hơn một thập niên. Từ những phòng máy chật hẹp ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, các giải đấu nội địa giờ đây được tổ chức trong nhà thi đấu có hàng nghìn chỗ ngồi, phát trực tiếp trên nhiều nền tảng, với lượng người xem đồng thời lên tới hàng trăm nghìn. Các bộ môn như Liên Minh Huyền Thoại, Liên Quân Mobile, PUBG Mobile, Valorant và Đột Kích đều có hệ thống giải riêng, đội tuyển riêng và cộng đồng người hâm mộ riêng.

Song song với sự lớn nhanh ấy, một lớp người mới xuất hiện: người bình luận, người phân tích, người làm nội dung. Họ nói rất nhiều, nói rất tự tin và được theo dõi rất đông. Phần lớn trong số đó chưa từng được đào tạo bài bản về đọc dữ liệu. Không ai dạy họ cách phân biệt giữa một nhận định có thể kiểm chứng và một câu nói chỉ để lấy lòng khán giả.

Kết quả là một nghịch lý quen thuộc. Khi một đội thắng, người ta ca ngợi bản lĩnh. Khi một đội thua, người ta đổ lỗi cho tâm lý. Cả hai đều là những nhận định không thể sai, vì chúng không thể bị kiểm chứng bằng bất kỳ chỉ số nào. Một phát ngôn không thể sai thì cũng không thể đúng. Nó chỉ đơn giản là tiếng ồn.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi trong nhiều năm, tôi nhận ra rằng phần lớn tranh cãi trên mạng xã hội về esports Việt Nam không xoay quanh dữ liệu, mà xoay quanh danh tính. Người hâm mộ đội A bảo vệ đội A. Người hâm mộ đội B bảo vệ đội B. Cuộc tranh luận không nhằm tìm ra sự thật, mà nhằm khẳng định mình thuộc về phe nào.

Cốt lõi: Chín chiều kích mà hầu hết phân tích trong nước bỏ qua

Để một bài phân tích có giá trị, nó phải đứng trên một khung có thể kiểm chứng. Tôi đã dành nhiều tháng xây dựng một khung chín chiều kích cho công việc của mình, và điều đáng nói là gần như toàn bộ chín chiều kích này đều vắng mặt trong các bài phân tích esports nội địa.

Chiều kích thứ nhất là bản vá và môi trường chiến thuật. Mỗi bản cập nhật đều thay đổi tương quan sức mạnh giữa các tướng, các vị trí và các lối chơi. Một đội từng thống trị có thể sụp đổ chỉ sau một bản vá vì bể tướng của họ không còn phù hợp. Người xem hiếm khi được nhắc rằng trận đấu họ đang xem diễn ra trên phiên bản nào, và liệu các đội đã kịp thích nghi hay chưa. Thiếu thông tin đó, mọi nhận định về phong độ đều trôi nổi.

Chiều kích thứ hai là hệ thống và thể thức giải đấu. Thể thức vòng tròn khác hoàn toàn với thể thức loại trực tiếp. Đánh ba trận thắng hai khác với đánh năm trận thắng ba. Số lượng đội tham dự, số suất đi tiếp, lịch thi đấu dày đặc hay thưa thớt đều ảnh hưởng trực tiếp tới cách các đội phân bổ sức lực. Một đội có thể chủ động đánh rơi một trận vòng bảng để giữ quân bài cho vòng loại trực tiếp. Người xem không nhìn thấy sự tính toán đó, và người phân tích cũng hiếm khi chỉ ra.

Chiều kích thứ ba là đội hình và người chơi. Sức mạnh trên giấy, độ hợp nhau giữa các vị trí, độ sâu của ghế dự bị, đường cong phong độ theo tuổi và lịch sử chấn thương đều là những biến số đo đếm được. Một đội có thể mạnh về cá nhân nhưng yếu về phối hợp. Một đội có thể yếu về cá nhân nhưng mạnh về kỷ luật. Phân tích mà không tách bạch hai thứ đó thì chỉ là phỏng đoán.

Chiều kích thứ tư là bức tranh khu vực. Sức mạnh tương đối giữa các khu vực thay đổi theo thời gian. Số lượng tuyển thủ nhập khẩu, tỷ lệ chất lượng của các khu vực, và cả sức khỏe của hệ thống đào tạo trẻ đều là những chỉ dấu quan trọng. Một khu vực có thể có vài đội mạnh nhưng đa số yếu, và điều đó ảnh hưởng trực tiếp tới cục diện quốc tế.

Chiều kích thứ năm là tài chính và kinh doanh. Doanh thu tài trợ, tiền phân chia từ nhà phát hành, quỹ lương và dòng vốn đầu tư quyết định một đội có thể giữ được người giỏi hay không. Những vụ chuyển nhượng có giá trị lớn luôn có lý do đằng sau, và lý do đó thường không nằm ở chuyên môn thuần túy.

Chiều kích thứ sáu là luật lệ và quản trị. Tính liêm chính trong thi đấu, quy định chuyển nhượng, hợp đồng và bảo vệ tuyển thủ tuổi vị thành niên đều là những vấn đề có thể xác minh. Khi một cuộc điều tra xảy ra, cách nhìn nhận sự việc nên dựa trên văn bản quy định, chứ không dựa trên tin đồn.

Chiều kích thứ bảy là hồ sơ rủi ro. Một đội có thể mạnh về chuyên môn nhưng mong manh về nhân sự, tài chính hoặc dư luận. Rủi ro không phải là điều xấu cần giấu, mà là biến số cần định lượng.

Chiều kích thứ tám là câu chuyện công chúng và kỳ vọng. Kỳ vọng của đám đông thường vượt xa năng lực thực tế. Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế chính là nơi giá trị phân tích sinh ra.

Chiều kích thứ chín là sự lan truyền của ngành. Từ nhà phát hành, tới câu lạc bộ, tới nền tảng phát trực tiếp, tới nhà tài trợ và thị trường phái sinh, mỗi mắt xích đều tác động lên nhau. Một thay đổi nhỏ ở thượng nguồn có thể tạo ra sóng lớn ở hạ nguồn sau nhiều tháng.

Điều đáng buồn là trong các bài phân tích nội địa, tôi hiếm khi thấy dù chỉ một trong chín chiều kích này xuất hiện một cách có hệ thống. Người ta nói về cảm giác nhiều hơn là về chỉ số. Người ta nói về ai giỏi nhất nhiều hơn là về vì sao lối chơi ấy hiệu quả.

Từng có giai đoạn tôi tự đặt câu hỏi liệu cách làm này có quá khô khan với khán giả Việt Nam hay không. Nỗi ngờ vực đó đến từ những năm tôi còn là cây viết trẻ, khi các đồng nghiệp nam cười khẩy rằng con gái thì hiểu gì về chiến thuật. Nơi từng nghi ngờ tôi, giờ là nơi tôi tìm thấy câu trả lời. Càng đào sâu vào dữ liệu, tôi càng nhận ra khán giả không hề sợ những con số khó. Họ chỉ sợ sự nhàm chán. Và một phân tích dữ liệu tốt, được kể đúng cách, thì không hề nhàm chán.

Góc nhìn ngược dòng: Khi dữ liệu trở thành cái cớ để khỏi suy nghĩ

Nhưng tôi phải thừa nhận một điều mà nhiều người trong nghề không muốn nói ra. Việc thiếu dữ liệu không hoàn toàn là lỗi của người phân tích. Đó còn là lỗi của cả một hệ sinh thái chưa tạo ra nguồn dữ liệu công khai đủ tốt.

Hãy tưởng tượng một phóng viên muốn viết một bài tử tế về một trận đấu. Anh ta cần gì? Cần thời lượng trận, tỷ lệ thắng các pha giao tranh, lượng vàng chênh lệch theo từng phút, số lần đặt mắt sáng, số lần bị bắt chết, tỷ lệ dùng chiêu cuối thành công. Ở nhiều giải quốc tế, những dữ liệu này được công bố qua các trang thống kê chuyên biệt chỉ vài giờ sau khi trận kết thúc. Ở nội địa, phần lớn các giải chưa làm được điều đó. Muốn có số, phóng viên phải tự ngồi bóc băng hàng giờ đồng hồ.

Kết cục là người viết bị đẩy vào một lựa chọn khó: hoặc tự bóc băng và xuất bản chậm, hoặc viết cảm tính và xuất bản nhanh. Trong nền kinh tế chú ý, tốc độ thắng. Và thế là dữ liệu thua ngay trên sân nhà.

Nhưng đây mới là phần phản trực giác. Việc kêu gọi dữ liệu nhiều hơn cũng có thể phản tác dụng nếu nó biến phân tích thành một danh sách kiểm tra khô cứng. Tôi đã từng đọc những bài phân tích đầy số liệu nhưng rỗng tuếch, nơi người viết liệt kê hàng loạt chỉ số mà không rút ra được một kết luận nào. Dữ liệu mà không có câu chuyện thì chỉ là bảng tính. Và bảng tính thì không thuyết phục được ai.

Giá trị nằm ở chỗ khác. Giá trị nằm ở khả năng biến dữ liệu thành một câu chuyện con người. Vì sao một người chơi mười chín tuổi lại bỏ lỡ pha xử lý quyết định? Không phải vì anh ta yếu, mà vì anh ta đã chạy quãng đường nhiều hơn đối thủ hai mươi phần trăm trong suốt trận đấu và đôi chân không còn nghe theo đầu. Đó là lúc dữ liệu gặp con người, và đó là lúc bài viết trở nên đáng nhớ.

Trong khoảng thời gian các giải đấu tạm hoãn vì đại dịch, tôi từng làm một chuỗi podcast nhỏ, mời khán giả kể lại ký ức của họ về những trận đấu cũ. Tôi phỏng vấn bốn mươi bảy người trong ba tháng, từ một cụ bà lớn tuổi chưa từng bỏ lỡ trận nào của đội nhà suốt bốn mươi năm, tới một thanh niên từng đi bộ hàng trăm cây số để xem một trận chung kết. Điều tôi học được rất rõ: người ta không nhớ chỉ số, người ta nhớ cảm giác. Nhưng chỉ số chính là thứ giải thích vì sao cảm giác đó sinh ra.

Có một lần tôi mắc lỗi phát âm tên một tuyển thủ ngay trong buổi bình luận trực tiếp. Khán giả gọi điện phàn nàn. Tôi gần như muốn bỏ nghề. Nhưng tôi chọn ở lại, dành ba mươi ngày sau đó xem lại toàn bộ các trận có mặt tuyển thủ ấy, vừa xem vừa ghi âm cách đọc tên cho đúng. Đến trận cuối cùng, tôi đọc chuẩn từng chữ, và chính những người từng phàn nàn đã nhắn tin khen. Sai phát âm, nhưng đúng cái giọng mà tôi không biết mình có. Tôi học được rằng sửa sai không phải là điều đáng xấu hổ. Điều đáng xấu hổ là biết mình sai mà không sửa.

Điều tương tự đúng với cả một nền phân tích. Việc thừa nhận rằng chúng ta đang thiếu dữ liệu không phải là một sự đầu hàng. Đó là bước đầu tiên để xây dựng một nền tảng tốt hơn.

Rủi ro nằm ở đâu?

Nếu tình trạng này kéo dài, hệ quả sẽ không chỉ dừng ở những bài viết nhạt. Nó sẽ ảnh hưởng tới ba nhóm.

Thứ nhất là khán giả. Khi người xem quen với việc tiêu thụ những nhận định không thể kiểm chứng, khả năng phản biện của họ sẽ yếu đi. Họ dần chấp nhận rằng cảm tính là đủ. Về lâu dài, điều này tạo ra một công chúng dễ bị dẫn dắt bởi bất kỳ ai nói to nhất.

Thứ hai là chính các tuyển thủ. Khi bị đánh giá bằng cảm tính, họ bị đối xử bất công. Một người chơi có thể bị chỉ trích vì một pha xử lý trông có vẻ ngớ ngẩn, trong khi thực tế đó là hệ quả của một sai lầm trong khâu cấm chọn từ ba phút trước đó. Nếu không ai chỉ ra đúng gốc rễ của vấn đề, người chơi sẽ không biết mình cần sửa gì.

Thứ ba là các đội tuyển và ban tổ chức. Khi không có dữ liệu công khai, các đội không có cơ sở để đánh giá chính mình một cách khách quan. Ban tổ chức cũng mất đi một công cụ truyền thông mạnh mẽ để kể câu chuyện về giải đấu của họ. Một giải đấu có dữ liệu tốt sẽ hấp dẫn nhà tài trợ hơn nhiều so với một giải đấu chỉ có cảm xúc.

Nói cách khác, vấn đề dữ liệu không phải là chuyện của riêng ai. Nó là vấn đề hạ tầng của cả một ngành.

Vậy điều gì thực sự cần thay đổi?

Tôi không tin vào những giải pháp vĩ mô được hô hào mà không có ai chịu trách nhiệm. Tôi tin vào những thay đổi nhỏ nhưng có thể đo lường.

Người viết cần bắt đầu từ những việc đơn giản nhất. Trước khi xuất bản một bài phân tích, hãy tự hỏi: dữ liệu nào trong bài này có thể kiểm chứng, và nguồn của nó là gì? Nếu câu trả lời là không có, thì bài viết nên được viết lại. Một bài phân tích chỉ nên đưa ra một kết luận cốt lõi, và kết luận đó phải đứng vững trên ít nhất hai nguồn số liệu độc lập.

Người xem cũng có thể hành động. Mỗi lần đọc một nhận định, hãy tự hỏi: điều này có thể sai được không? Nếu một nhận định không thể sai, thì nó cũng không đáng tin. Người tiêu dùng thông tin có quyền đòi hỏi nhiều hơn từ những người đang nói với mình mỗi tối.

Các đội và ban tổ chức cần chia sẻ dữ liệu nhiều hơn. Việc công bố số liệu trận đấu không làm suy yếu lợi thế cạnh tranh. Nó chỉ làm cho môn thể thao này trở nên dễ hiểu hơn với người mới, và dễ bán hơn với nhà tài trợ.

Còn tôi, tôi vẫn giữ thói quen đọc to bản thảo trước khi xuất bản. Nghe lại chính giọng mình giúp tôi nhận ra chỗ nào đang nói quá đà và chỗ nào đang nói dối. Một nhận định chỉ trở nên đáng tin khi người viết dám tự nghe lại nó.

Điều gì sẽ đến tiếp theo?

Trong mười tám tháng tới, tôi cho rằng các giải esports nội địa sẽ buộc phải đưa dữ liệu lên sóng. Không phải vì ban tổ chức đột nhiên yêu thích số liệu, mà vì khán giả sẽ đòi. Một thế hệ người xem mới đã quen với các giải quốc tế nơi mọi chỉ số đều được hiển thị theo thời gian thực. Khi họ quay về nhìn giải nhà, họ sẽ thấy khoảng trống.

Khi khoảng trống đó được lấp, câu hỏi tiếp theo sẽ khó hơn. Liệu những người đang nói trên sóng mỗi tối có đủ khả năng đọc và diễn giải các chỉ số đó hay không? Đó sẽ là lúc một thế hệ người phân tích mới được lọc ra. Ai không học, sẽ bị bỏ lại.

Giữa sân vắng, tôi nghe thấy tiếng mình rõ hơn bao giờ hết. Khoảng lặng của một nền phân tích non trẻ không phải là dấu chấm hết. Đó là khoảng trống để ai đó bước vào và nói những điều đúng đắn.

Câu hỏi dành cho bạn không phải là bạn tin ai. Mà là bạn có thể kiểm chứng được điều gì từ những gì bạn vừa nghe.