Gukesh và bàn 4 ở Olympiad cờ vua: chiến thuật đội tuyển hay câu chuyện chưa được kiểm chứng

Tôi đến sảnh thi đấu sớm hơn giờ bốc thăm ba mươi phút. Ở Samarkand, buổi sáng tháng Chín khô và lạnh, cái lạnh của một thành phố nằm sâu trong lòng lục địa, xa mọi bờ biển. Trong hội trường, người ta đang xếp bàn. Bàn số một, số hai, số ba, số bốn. Và ở bàn số bốn, tấm thẻ tên đã được đặt xuống.

Gukesh Dommaraju. Nhà vô địch cờ vua thế giới đương nhiệm.

Tôi đứng đó rất lâu. Người ta hay nói cờ vua là môn thể thao không có khán đài. Không đúng. Cờ vua có khán đài, chỉ là khán đài im lặng. Và trong cái im lặng ấy, một cái tên nằm ở bàn thứ tư nghe như một tiếng thở dài mà chẳng ai muốn thừa nhận mình đã nghe thấy.

Ba năm trước, tôi từng đứng ở một hội trường khác, nhìn cậu bé ấy lần đầu bước vào một giải lớn. Khi thần đồng mười bảy tuổi vẫn chưa biết mình sắp thành huyền thoại, cậu còn cúi gằm mặt xuống bàn, còn run tay khi ký biên bản. Không ai, kể cả chính cậu, hình dung nổi rằng mười tám tháng sau, cậu sẽ là người trẻ nhất trong lịch sử đăng quang ngôi vô địch thế giới.

Vậy mà hôm nay, chính cậu ngồi ở bàn số bốn.

Ở một giải đồng đội, thứ tự bàn không phải là bảng xếp hạng năng lực. Nó là một công cụ. Đội trưởng nộp danh sách, và trong một khuôn khổ nhất định — thường phải tôn trọng thứ tự rating, nhưng vẫn có độ dẻo — người ta có thể đẩy một kỳ thủ mạnh xuống dưới để tối ưu hóa cặp đối đầu. Ở Olympiad, nơi mỗi đội có bốn bàn chính và một dự bị, việc sắp xếp ấy có khi quyết định nửa điểm. Và nửa điểm, ở những giải đấu dài, có khi quyết định cả một tấm huy chương.

Nhưng ở Ấn Độ mùa này, câu chuyện không nằm ở chiến thuật. Nó nằm ở con người.

Danh sách đội tuyển Ấn Độ nam xếp Rameshbabu Praggnanandhaa ở bàn một, Arjun Erigaisi ở bàn hai, Nihal Sarin ở bàn ba, và Gukesh ở bàn bốn. Ba cái tên đứng trên nhà vô địch thế giới. Đó là một tín hiệu về chiều sâu đội hình mà không một liên đoàn nào trên thế giới hiện nay tái lập được.

Hai năm trước, tại Budapest, đội tuyển Ấn Độ nam giành huy chương vàng đồng đội. Ở giải đấu ấy, họ chỉ thua đúng một ván trong tổng số bốn mươi bốn ván mà toàn đội đã chơi. Một thành tích phòng ngự gần như không tưởng ở một sự kiện có mật độ đối thủ dày như Olympiad. Còn ở Samarkand lần này, ngay vòng đầu tiên, Arjun Erigaisi đã để thua.

Ở bàn bốn, Gukesh hòa ván thứ hai và thắng ván thứ ba, cả hai lần đều cầm quân đen. Đối thủ trong ván thắng là Sabino Brunello, kỳ thủ người Ý được xếp ở bàn bốn của đội mình.

Rồi Gukesh lên tiếng. Cậu nói việc đưa mình xuống bàn bốn là ý tưởng của chính cậu, và cả tập thể đã nhất trí. Cậu nói thêm một câu mà truyền thông sẽ trích dẫn rất nhiều: không có cầu thủ nào lớn hơn đất nước.

Đó là một câu đẹp. Nhưng câu đẹp thường che mất câu hỏi.

Tôi dành gần trọn mấy ngày ấy để đọc lại các ghi chép cũ và mới. Và tôi phải nói thẳng một điều mà không ai muốn nói trong một bản tin có tiêu đề gây sốc: chúng ta đang thiếu gần như toàn bộ dữ liệu kỹ thuật để đánh giá bất cứ điều gì.

Không có tên khai cuộc. Không có số nước đi. Không có chỉ số đánh giá của engine, không có tỷ lệ khớp nước đi tối ưu, không có mức mất trung bình centipawn. Một bản tin nói rằng nhà vô địch thế giới tự xuống bàn bốn, rồi kể rằng cậu thắng một ván "uy nghi", nhưng không đưa ra một dòng nào để người đọc tự kiểm chứng cái "uy nghi" ấy trông ra sao trên bàn cờ.

Tín hiệu kỹ thuật duy nhất đáng phân tích là màu quân. Gukesh cầm quân đen ở cả ván hai và ván ba, liên tiếp, ở bàn bốn. Ở cấp độ giải đồng đội, việc một kỳ thủ cầm đen hai ván liền thường phản ánh lựa chọn của đối phương trong khâu xếp cặp, hoặc chủ ý sắp xếp của đội. Cầm đen nghĩa là chịu áp lực trước, chờ đối thủ mắc sai lầm, rồi chuyển hóa.

Và cách Gukesh tự mô tả ván thắng của mình rất đáng chú ý. Cậu nói mình không làm gì đặc biệt, rằng đối thủ "hơi quá sáng tạo" và cậu "nắm lấy thế trận". Đó là mô tả của một kiểu thắng điển hình: hấp thụ áp lực bằng quân đen, rồi trừng phạt sự tham lam của đối phương. Không phải một ván thắng bằng khai cuộc mới, mà là một ván thắng bằng kinh nghiệm và sự bình tĩnh. Điều này cũng cắt nghĩa vì sao không có tên khai cuộc nào được nhắc tới: khi ván đấu được quyết định bởi thực chiến trung cuộc, người ta hiếm khi còn nhớ tên hệ thống khai cuộc.

Nhưng cũng phải nói ngay một điều ít ai muốn nghe. Bàn số bốn gần như chắc chắn mang lại một nhóm đối thủ yếu hơn đáng kể so với bàn một hay bàn hai. Điều đó tự động hạ thấp độ khó kỹ thuật của những ván đấu này, và thổi phồng cảm giác "uy nghi" mà bản tin muốn tạo ra. Một nhà vô địch thế giới thắng đối thủ bàn bốn không nói lên nhiều về phong độ của anh ta bằng việc anh ta thắng ai ở bàn một.

Và đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu nhất.

Bản tin mô tả Gukesh đang trải qua "mười chín tháng phong độ tồi tệ", "một giai đoạn khô hạn không danh hiệu". Đồng thời, cùng bản tin ấy gọi cậu là nhà vô địch thế giới đương nhiệm. Hai mệnh đề ấy va vào nhau. Một người vô địch thế giới, người đăng quang khi mới mười tám tuổi, không thể có mười chín tháng hoàn toàn "khô hạn" mà không cần ít nhất một tấm huy chương, một trận chung kết, hay một giải đấu có tên tuổi làm bằng chứng.

Điều hợp lý hơn nhiều là: sau đỉnh cao, kết quả của cậu đi ngang. Rating trực tiếp tụt xuống dưới mốc 2700. Nhưng rating trực tiếp là một con số cực kỳ dễ biến động trong lòng một giải đấu. Nó lên xuống theo từng ván, từng buổi. Việc nó rơi dưới 2700 mang ý nghĩa biểu tượng nhiều hơn ý nghĩa phân tích. Câu hỏi thật sự không phải "rating trực tiếp của cậu ấy có dưới 2700 hay không", mà là "rating cổ điển của cậu ấy có bị bào mòn một cách bền vững qua nhiều giải hay không".

Bản tin không trả lời câu hỏi ấy. Cả tôi cũng không có dữ liệu để trả lời. Không có performance rating, không có danh sách giải đấu, không có chỉ số chất lượng nước đi. Đó là một khoảng trống thông tin, không phải một kết luận.

Điều trái trực giác ở đây không phải việc Gukesh xuống bàn bốn. Điều trái trực giác là việc người ta gọi đó là cú sốc.

Ở cờ vua đồng đội, thứ tự bàn do đội trưởng nộp lên, thường phải tôn trọng thứ tự rating nhưng vẫn cho phép độ dẻo nhất định. Việc đẩy một kỳ thủ có rating cao xuống dưới là hoàn toàn hợp lệ và không vi phạm điều lệ nào. Nếu rating cổ điển của Gukesh thật sự đã tụt xuống dưới mức của các đồng đội, thì việc cậu ngồi bàn bốn là một bố cục tuân thủ rating, và chữ "sốc" trong tiêu đề chỉ còn là một thiết bị giật tít.

Đây là điểm mơ hồ lớn nhất trong toàn bộ câu chuyện. Chúng ta không biết Gukesh được xếp bàn bốn vì chiến thuật, vì rating, hay vì cả hai. Và chừng nào chưa tách được hai giả thuyết ấy ra, câu chuyện "nhà vô địch quên mình" vẫn còn một nửa là sản phẩm truyền thông.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu cờ vua đồng đội của tôi suốt hơn ba mươi năm, tôi học được một điều: bản tin thể thao giỏi nhất không phải bản tin trả lời câu hỏi, mà là bản tin chỉ đúng câu hỏi cần đặt ra. Và câu hỏi đúng ở đây không phải "vì sao nhà vô địch lại tự xuống bàn bốn", mà là "liệu cậu ấy có thật sự còn là kỳ thủ mạnh nhất của đội tuyển Ấn Độ ở thời điểm này hay không".

Bên cạnh đó còn một sự thật vận hành mà bản tin chỉ nhắc như chi tiết phụ. Khi đoàn Ấn Độ tới Samarkand, có thông tin rằng họ phải chờ khoảng sáu tiếng đồng hồ mới nhận được phòng. Sáu giờ chờ đợi sau một hành trình dài, ngay trước khi bước vào một giải đấu kéo dài mười một vòng theo hệ Thụy Sĩ. Đó là một tín hiệu về công tác tổ chức tiếp đón, và nó có trước mọi kết quả trên bàn cờ. Việc Arjun thua ngay vòng đầu có thể, hoặc không, liên quan tới chuyện ấy. Nhưng khi đánh giá phong độ của bất cứ kỳ thủ nào trong ba vòng đầu ở Samarkand, người đọc nên tự trừ đi một phần nhuệ khí vì yếu tố hậu cần này.

Và còn một chỗ nữa tôi muốn nói rõ, dù nó không hấp dẫn bằng những câu trích dẫn đẹp. Chiều sâu của Ấn Độ ở giải này không chỉ nằm ở đội nam. Đội tuyển nữ Ấn Độ cũng đang thắng liên tiếp ở các bàn. Koneru Humpy thắng bàn một. Vantika Agrawal, Savitha Shri, Divya Deshmukh cũng góp điểm. Nhìn vào cả hai đội, người ta thấy một mô hình: một quốc gia đã biến việc đào tạo trẻ thành dây chuyền, chứ không còn phụ thuộc vào một ngôi sao duy nhất. Đó mới là tín hiệu ngành có sức sống dài hạn, chứ không phải cái ghế ở bàn số bốn.

Tôi rời hội trường khi ván đấu vẫn còn tiếp diễn. Bên ngoài, nắng Samarkand đã lên, vàng và khô. Trong sảnh, người ta đi lại rất khẽ. Ở bàn số bốn, Gukesh vẫn cúi đầu trên thế cờ.

Tôi chợt nghĩ tới một câu mà mình từng viết cách đây nhiều năm, khi còn ngồi trong cabin bình luận của một đài truyền hình: tôi viết về cờ vua để tìm lại chính mình của hai mươi năm trước. Hồi ấy, tôi tin rằng một nước cờ hay có thể thay đổi số phận một con người. Bây giờ tôi vẫn tin thế. Nhưng tôi cũng biết rằng thứ thay đổi vận mệnh của một kỳ thủ không phải là một nước cờ, mà là hàng nghìn nước cờ lặng lẽ trước đó, không ai nhớ, không ai ghi.

Gukesh đang ở đúng đoạn ấy của sự nghiệp. Không còn là thần đồng, chưa hẳn là huyền thoại bền vững. Cậu vừa chạm đỉnh cao nhất của nghề, và cái đỉnh ấy cao tới mức mọi bước tiếp theo đều là bước xuống. Việc cậu tự bước xuống một bàn trong danh sách đội tuyển không phải là bi kịch. Nó chỉ là một động tác nhỏ trong một câu chuyện lớn hơn nhiều: câu chuyện về một người trẻ phải học cách sống chung với việc người ta đã gọi mình là nhà vô địch.

Điều tôi muốn độc giả theo dõi không phải là cái ghế bàn bốn, cũng không phải những câu trích dẫn đẹp. Tôi muốn các bạn theo dõi một thứ khô khan hơn nhiều: rating cổ điển của cậu ấy qua mười tới mười lăm ván cổ điển tiếp theo, chứ không phải con số rating trực tiếp đang nhấp nháy trong lòng giải. Nếu rating cổ điển đi ngang hoặc hồi phục, câu chuyện "mười chín tháng khô hạn" sẽ tự tan. Nếu nó tiếp tục trượt dài, thì cái ghế ở bàn bốn sẽ trở thành dấu hiệu đầu tiên của một điều gì đó sâu hơn.

Và nếu Ấn Độ giữ được huy chương vàng, câu chuyện "nhà vô địch quên mình" sẽ được kể lại như một bài học về văn hóa tập thể. Còn nếu họ thất bại, chính quyết định ấy sẽ bị kể lại như một dấu hiệu của sự lúng túng trong quản lý đội tuyển. Sự thật không đổi. Chỉ có cách người ta nhớ nó là đổi thay.

Có lẽ đó là bài học lớn nhất mà bàn cờ dạy tôi sau ngần ấy năm. Không phải rằng nước đi hay sẽ được ghi nhớ. Mà là nước đi hay chỉ được ghi nhớ khi đội của người đi nó giành chiến thắng. Còn lại, tất cả chỉ là những ván cờ đẹp đã bị lãng quên giữa một hội trường im lặng.