Wushu Việt Nam tại Á vận hội: Bốn tấm huy chương, một suất chung kết và bức tường chưa thể vượt

Trên sàn nhà thi đấu wushu tại Á vận hội, Đinh Văn Tam bước vào trận bán kết hạng 56kg nam với dáng vẻ điềm tĩnh đến lạ thường. Không có động tác gầm gừ, không có màn trình diễn khích lệ khán giả. Anh chỉ siết nhẹ đai lưng, cúi đầu chào trọng tài, rồi chờ tiếng còi. Đối thủ Fereddy Sinaga của Indonesia lao vào bằng một đòn đá tầm trung. Văn Tam xoay hông né, rồi phản đòn bằng một cú tạt sườn gọn gàng. Trọng tài giơ tay tính điểm. Khán phòng vỡ òa. Ở hàng ghế dành cho báo chí, một đồng nghiệp Indonesia ngồi cạnh tôi lẩm bẩm bằng tiếng Anh: "Cậu này đánh chắc thật." Ít ai để ý rằng, chỉ vài giờ sau, truyền thông Việt Nam sẽ gọi ngày thi đấu của wushu nước nhà là một "cơn mưa huy chương". Người xem ghi tỉ số, tôi ghi nhịp tim của cả khán đài. Điều khiến tôi chú ý không nằm ở bảng tổng sắp. Nó nằm ở cách các võ sĩ Việt Nam bước xuống sàn. Mồ hôi lăn dọc sống mũi. Ban huấn luyện chỉ bắt tay lặng lẽ, không có màn ăn mừng lớn. Trong hành lang nhà thi đấu, một nhân viên y tế đưa khăn lạnh cho Hứa Văn Đoàn sau trận thua ở hạng 60kg nam. Không ai nói gì. Đó là những khoảnh khắc máy quay truyền hình không bao giờ chiếu tới, và cũng là lý do tôi luôn chọn ngồi lại sau khi tiếng còi kết thúc. Để đọc đúng câu chuyện này, phải tách wushu thành hai nhánh không thể đo cùng một thước. Sanda, còn gọi là sanshou, là nội dung đối kháng toàn tiếp xúc. Võ sĩ được phép đấm, đá, đánh quật, và đặc biệt là vật ngã từ tư thế đứng. Không có đấu vật trên sàn, không có khóa siết. Điểm số được tính theo cú đánh hợp lệ, các tình huống quật ngã sạch, cộng thêm các lỗi như xuất ngoài biên hay đánh vào vùng cấm. Taolu là nội dung biểu diễn. Võ sĩ thi triển các bài quyền, kiếm, thương theo kịch bản được biên đạo sẵn, và ban giám khảo cho điểm dựa trên độ khó của động tác nhào lộn và chất lượng thực hiện. Không có đối thủ trên sàn taolu. Không có ai để đánh bại. Tại Á vận hội, ban tổ chức áp dụng hệ thống đấu loại trực tiếp cho sanda, và cả hai võ sĩ thua ở bán kết đều nhận huy chương đồng. Đây là quy định khiến bảng tổng sắp huy chương phình ra nhanh hơn tốc độ thực tế của các trận đấu. Nhìn từ góc độ hậu trường, đó là chi tiết quan trọng nhất mà người đọc cần nắm, bởi nó định hình cách chúng ta nên đọc bốn tấm huy chương của wushu Việt Nam trong ngày thi đấu. Tôi đã theo dõi các kỳ đại hội thể thao đa môn đủ nhiều để biết rằng, con số trên bảng tổng sắp và giá trị cạnh tranh thật của một ngày thi đấu thường cách nhau một khoảng khá xa. Ngày thi đấu mang về cho đoàn thể thao Việt Nam bốn tấm huy chương đồng, cùng với một suất vào chung kết của Đinh Văn Tam và tối thiểu một tấm huy chương bạc được đảm bảo. Bốn võ sĩ sanda của Việt Nam lần lượt bước vào bán kết: Đinh Văn Tam ở hạng 56kg nam, Nguyễn Thị Thu Thủy ở hạng 60kg nữ, Hứa Văn Đoàn ở hạng 60kg nam, và Nguyễn Khắc Kiên ở hạng 65kg nam. Trong đó, Văn Tam vượt qua Sinaga để vào chung kết, ba người còn lại đều thua ở bán kết và nhận đồng. Ở nội dung taolu, Dương Thúy Vi đoạt đồng ở nội dung kiếm thuật và thương thuật. Nhìn vào bảng kết quả, một mẫu hình hiện ra rõ nét. Hai trong ba thất bại ở bán kết đến từ đối thủ Trung Quốc. Trương Hiểu Uy vượt qua Thu Thủy, còn Đường Tứ Thạc vượt qua Văn Đoàn. Thất bại còn lại đến từ Iran, khi Shoja Panahigelehkolaei đánh bại Khắc Kiên ở hạng 65kg. Ba thất bại ấy vẽ nên một trật tự rõ ràng của wushu châu lục: Trung Quốc là bức tường không thể tránh ở các vòng trong, còn Iran là cường quốc sanda truyền thống với nền tảng vật ngã ảnh hưởng từ đấu vật tự do. Tôi đã theo dõi rất nhiều kỳ Á vận hội và các giải wushu châu lục, và mẫu hình này gần như không thay đổi. Bốc thăm tại các giải wushu thường đẩy võ sĩ Việt Nam vào nhánh có võ sĩ Trung Quốc ngay từ tứ kết hoặc bán kết. Đó không phải sự trùng hợp. Đó là hệ quả của việc nước chủ nhà của môn phái này sở hữu chiều sâu lực lượng vượt trội ở hầu hết các hạng cân, cả nam lẫn nữ. Khi một quốc gia có đủ võ sĩ đẳng cấp ở mọi hạng, họ sẽ xuất hiện ở khắp các nhánh đấu. Với một đội tuyển như Việt Nam, việc phải đi qua Trung Quốc để vào chung kết gần như là điều kiện mặc định của bốc thăm. Với Đinh Văn Tam, con đường vào chung kết mang ý nghĩa khác. Ở hạng 56kg, anh đánh bại đối thủ Indonesia trong một trận đấu mà theo quan sát của tôi, khả năng kiểm soát khoảng cách của anh nổi bật hơn hẳn. Văn Tam không đánh kiểu đổi đòn. Anh chờ đối thủ vào đòn, né bằng bước chân, rồi phản công bằng đòn tạt và đòn vật. Cách đánh này tiết kiệm thể lực và ít rủi ro, phù hợp với thể thức thi đấu trong ngày có thể kéo dài nhiều trận. Với các đồng đội ở hạng 60kg và 65kg, giới hạn thể lực và khả năng chịu va chạm ở các pha vào đòn quyết định vẫn là điểm yếu khi đối đầu với võ sĩ Trung Quốc và Iran. Với Dương Thúy Vi, bài toán hoàn toàn khác. Chị là võ sĩ taolu kỳ cựu, đã gắn bó với đội tuyển wushu Việt Nam qua nhiều kỳ đại hội. Trong taolu, người ta không đánh bại đối thủ. Người ta thuyết phục ban giám khảo. Điểm số phụ thuộc vào độ khó của động tác, gồm những cú nhảy xoay người, những cú đá ngược, những pha tiếp đất, và chất lượng thực hiện. Một võ sĩ taolu kỳ cựu thường có lợi thế ở phần thực hiện, nhưng lại bị giới hạn ở phần độ khó khi tuổi tác và chấn thương tích lũy. Tấm đồng của Thúy Vi ở kiếm thuật và thương thuật nằm trong khuôn khổ đó: một kết quả có giá trị chuyên môn và văn hóa, nhưng không thể đọc bằng logic thắng-thua của sanda. Điều đáng chú ý về chiều sâu của wushu Việt Nam nằm ở chỗ khác. Bốn võ sĩ sanda vào đến bán kết không phải chuyện ngẫu nhiên. Để có bốn suất vào vòng bốn người cuối cùng ở ba hạng cân khác nhau, đội tuyển phải có một lứa võ sĩ được đào tạo bài bản, có kinh nghiệm thi đấu quốc tế, và đủ bản lĩnh để vượt qua vòng loại trực tiếp. Đây là tín hiệu về chiều sâu của chương trình wushu quốc gia, chứ không phải thành tích lẻ của một cá nhân xuất sắc. Nói cách khác, wushu Việt Nam đang ở vị thế một chương trình mạnh cấp khu vực, có khả năng cạnh tranh huy chương đồng ở cấp châu lục, nhưng chưa thể vượt qua tầng trên. Người xem ghi tỉ số, tôi ghi nhịp tim của cả khán đài. Cụm từ "mưa huy chương" nghe rất kêu, nhưng cần một lần đọc lại thật bình tĩnh. Trong bốn tấm huy chương đồng của ngày thi đấu, có ba tấm đến từ quy định: cả hai võ sĩ thua ở bán kết đều nhận đồng. Nghĩa là ba võ sĩ Việt Nam đã thua ba trận bán kết và vẫn được lên bảng huy chương. Đây là quy định phổ biến của các đại hội thể thao đa môn, không phải wushu tự nghĩ ra. Nhưng nó khiến bức tranh "mưa huy chương" có phần bị thổi phồng về mặt cạnh tranh thực tế. Không có võ sĩ Việt Nam nào trong ba trận bán kết thua đó được ghi nhận đã đánh bại một võ sĩ đẳng cấp Trung Quốc hay Iran. Điểm sáng cạnh tranh thật sự duy nhất của ngày thi đấu là suất vào chung kết của Đinh Văn Tam. Đây là điểm dữ liệu duy nhất thể hiện khả năng vượt qua thử thách ở một trận đấu then chốt. Một phóng viên bạn ở Bangkok từng nói với tôi rằng, tại các giải wushu châu Á, "suất chung kết của một võ sĩ Đông Nam Á ở hạng cân nhẹ ngang với một tấm huy chương vàng ở SEA Games". Tôi đồng ý với cách nhìn đó. Bởi để vào chung kết, võ sĩ phải thắng liên tiếp nhiều trận, và mỗi trận đều có thể đối mặt với một võ sĩ Trung Quốc hoặc Iran. Cần phải nói thẳng một điều mà truyền thông đại hội thường bỏ qua: sanda và taolu không thể đo bằng cùng một thước. Việc gộp cả tấm đồng taolu của Dương Thúy Vi và ba tấm đồng sanda vào một con số "bốn huy chương" tạo cảm giác về một chương trình đồng đều, trong khi thực tế hai nhánh này vận hành bằng hai hệ thống đánh giá khác nhau. Sanda là đối kháng trực tiếp có đối thủ, còn taolu là trình diễn có giám khảo. Đọc đúng bản chất của từng nhánh sẽ cho người hâm mộ cái nhìn chính xác hơn về vị thế thật của wushu Việt Nam. Cũng cần nói thêm rằng, mẫu hình thất bại trước Trung Quốc và Iran tại bán kết không phải dấu hiệu của sự yếu kém. Đó là dấu hiệu của một chương trình đã chạm tới giới hạn cạnh tranh cấp châu lục. Muốn vượt qua giới hạn đó, vấn đề không nằm ở việc tìm thêm võ sĩ, mà nằm ở việc nâng chất lượng đào tạo để một võ sĩ Việt Nam có thể đánh bại đối thủ Trung Quốc trong một trận bán kết. Đây là mục tiêu dài hạn, đòi hỏi đầu tư vào huấn luyện, dinh dưỡng, và cả tâm lý thi đấu, chứ không thể giải quyết bằng một vài khoản thưởng huy chương. Về phía bên kia của bức tường, Trung Quốc tiếp tục khẳng định vị thế ở mọi nội dung wushu. Điều này không có gì mới. Cái mới nằm ở chỗ, các quốc gia Đông Nam Á như Việt Nam và Indonesia đang có những võ sĩ sanda đủ sức lọt vào bán kết ở nhiều hạng cân. Đây là dấu hiệu cho thấy khoảng cách giữa tầng dưới và tầng giữa đang thu hẹp, dù khoảng cách lên tầng trên vẫn còn lớn. Tôi đã chứng kiến điều tương tự trong quá khứ với các môn võ khác, và bài học luôn giống nhau: một quốc gia có thể tạo ra một vài võ sĩ đẳng cấp châu lục trong một thế hệ, nhưng để duy trì dòng chảy võ sĩ ấy qua nhiều thế hệ là câu chuyện hoàn toàn khác. Tín hiệu cần theo dõi sau ngày thi đấu này nằm ở trận chung kết hạng 56kg nam của Đinh Văn Tam. Nếu anh vượt qua được đối thủ, Việt Nam sẽ có một tấm huy chương vàng wushu ở đấu trường châu lục, và câu chuyện về chương trình wushu sẽ mang một tầng nghĩa khác. Nếu anh thua, kết quả vẫn vượt kỳ vọng cơ bản, nhưng bức tranh tổng thể sẽ trở lại đúng vị trí của nó: một chương trình mạnh cấp khu vực, đang kiên nhẫn gõ cửa tầng trên mà chưa mở được. Người xem ghi tỉ số, tôi ghi nhịp tim của cả khán đài. Câu hỏi tôi vẫn giữ lại cho mình sau mỗi kỳ đại hội: khi nào một võ sĩ Việt Nam sẽ đánh bại một võ sĩ Trung Quốc ở bán kết sanda? Ngày đó đến, cơn mưa huy chương mới thật sự có nghĩa. Còn trước đó, điều chúng ta có là một chương trình đang đi đúng hướng, với những võ sĩ bước xuống sàn mà không cần ai vỗ tay, và một suất chung kết đáng để chờ đợi trong ngày thi đấu quyết định.